Als een bouwbedrijf moet inkrimpen, gaat er meteen een vraag door de bouwkeet: wie is de klos? Veel mensen denken dat de werkgever vrij mag kiezen, of dat de minst goede vakman als eerste vertrekt. Zo werkt het niet. Bij ontslag om bedrijfseconomische redenen geldt in Nederland een vaste rekenmethode: het afspiegelingsbeginsel.
Eerst de flexibele schil
Voordat een werkgever vaste medewerkers mag ontslaan, moet hij eerst afscheid nemen van de flexibele schil in dezelfde functie. Denk aan uitzendkrachten, gedetacheerden, oproepkrachten en medewerkers die de AOW-leeftijd al hebben bereikt. Pas als dat niet genoeg is, komen vaste medewerkers in beeld.
Uitwisselbare functies
Vervolgens kijkt de werkgever naar functies die uitwisselbaar zijn. Dat zijn functies die vergelijkbaar zijn qua inhoud, niveau, beloning en benodigde vaardigheden. Een timmerman en een metselaar zijn meestal niet uitwisselbaar. Twee timmerlieden met hetzelfde niveau doorgaans wel.
Leeftijdsgroepen
Binnen een groep uitwisselbare functies worden medewerkers ingedeeld in leeftijdsgroepen:
- 15 tot 25 jaar
- 25 tot 35 jaar
- 35 tot 45 jaar
- 45 tot 55 jaar
- 55 jaar en ouder
Het ontslag wordt zo verdeeld over de leeftijdsgroepen dat de leeftijdsopbouw van het team ongeveer gelijk blijft. Binnen elke groep geldt dan: wie het kortst in dienst is, gaat als eerste.
Een rekenvoorbeeld
Een aannemer heeft tien timmerlieden en moet er twee laten gaan. Vier timmerlieden zitten in de groep 25-35, zes in de groep 45-55. Om de verhouding gelijk te houden, vertrekt er uit elke groep één. In de groep 25-35 is dat degene met de kortste diensttijd, en in de groep 45-55 ook. Ervaring of functioneren speelt daarbij in principe geen rol.
Uitzonderingen
Een werkgever mag in bijzondere gevallen afwijken. Bijvoorbeeld als een medewerker onmisbaar is vanwege specifieke kennis of vaardigheden. Ook mag een werkgever medewerkers met een slechte arbeidsmarktpositie onder voorwaarden ontzien. Zulke uitzonderingen moeten wel goed worden onderbouwd bij het UWV.
Waarom het belangrijk is voor jou
Krijg je te horen dat je boventallig bent, controleer dan of de afspiegeling klopt. Vraag om de indeling van de functiegroepen en de leeftijdscategorieën. Fouten komen vaker voor dan je denkt, bijvoorbeeld als functies onterecht als niet-uitwisselbaar worden gezien. Juist in onderhandelingen over een vaststellingsovereenkomst kan dat je positie flink versterken.
Een uitgebreide uitleg met meer voorbeelden staat op deze pagina over het afspiegelingsbeginsel.
Tot slot
Het afspiegelingsbeginsel zorgt voor een objectieve selectie bij ontslag wegens reorganisatie. Het is niet altijd eerlijk voor de individuele vakman, maar wel voorspelbaar. Wie de regels kent, kan nagaan of hij terecht op de lijst staat, en daar zijn voordeel mee doen.